در دومین نسخه از مجله فصل بتن، در خدمت جناب آقای دکتر باقری، استاد متخصص در زمینه فناوری بتن، به ویژه بتنهای الیافی بودیم. بدین منظور، به بررسی موضوعات مختلفی از گذشته تا آینده این نوع بتن خاص از دیدگاه ایشان پرداختیم. در ادامه، مختصری از این مصاحبه ارائه شده است.
سه دهه زندگی با بتن!
آقای دکتر باقری در ابتدا فرمودند که بتن الیافی یکی از زمینههای نوین و پرتحرک در مهندسی عمران است که تحقیقات گستردهای در جهان روی آن انجام شده است و همچنان ادامه دارد. ایشان خاطرنشان کردند که حدود ۱۸ تا ۲۰ سال پیش، یک پروژه کارشناسی ارشد روی اثر الیاف بر مقاومت خمشی و دوام بتن انجام دادند و در آن انواع الیاف فولادی و ماکرو بررسی شد.
در ادامه مسیر تحقیقاتی، تیم ایشان پروژههایی را در زمینه جذب انرژی و مقاومت بتن در برابر بارهای ضربهای انجام داد که در آن، عملکرد انواع مختلف الیاف با دقت ارزیابی شد. یکی دیگر از کاربردهای مهم الیاف، کنترل ترکهای ناشی از جمعشدگی و تغییرات حجم بتن بر اثر تغییرات دما است. دکتر باقری اشاره کردند که چندین پایاننامه دانشجویی نیز به بررسی تأثیر الیاف در کاهش ترکهای ناشی از خشک شدن بتن اختصاص یافت و نتایج قابل توجهی به دست آمد. تجارب بینالمللی هم بخش مهمی از فعالیتهای ایشان را شکل داده است. همچنین، پروژههایی از خارج کشور به این تیم واگذار شد تا عملکرد الیاف در جذب انرژی و کنترل جمعشدگی ارزیابی شود؛ از جمله یک پروژه مرتبط با بیمه که برای بررسی مقاومت بتن در برابر جمعشدگی اجرا شد.
در مجموع، دکتر باقری خاطرنشان کردند که با توجه به تجربیات و پروژههای انجام شده، سابقه و تجربه مناسبی در زمینه تحقیق و کاربرد الیاف در بتن در دانشکده مهندسی ایجاد شده و مسیر تحقیقات آینده در این حوزه همچنان باز و جذاب باقی مانده است.
بتن؛ رقیب غذا در مصرف جهانی
بتن، بعد از آب، پرمصرفترین ماده جهان است. دکتر باقری خاطرنشان کردند: «بشر ابتدا آب مصرف میکند و پس از آن، بیشترین مصرف مربوط به بتن است. اگر حساب کنیم، تقریباً به ازای هر نفر، یک متر مکعب بتن طی ۲۰۰ سال اخیر استفاده شده است.»
ایشان به تاریخچه بتن اشاره کردند: پس از ابداع سیمان پرتلند، حدود ۳۰ سال طول کشید تا بتن به شکل امروزی خود درآمد و طی ۱۷۰ سال گذشته بهطور گسترده به کار رفته است. با این حال، یکی از محدودیتهای مهم بتن، مقاومت کششی پایین و شکنندگی آن است. به همین دلیل، وقتی بخواهیم یک تیر بتنی بسازیم و بار زیادی روی آن وارد کنیم، بدون تقویت، بتن به سرعت ترک میخورد. راهحل این محدودیت، از حدود ۲۰ سال پس از ابداع بتن، استفاده از بتن مسلح با فولاد بود. دکتر باقری توضیح دادند: «فولاد در کشش بسیار مقاوم و شکلپذیر است، بنابراین با ترکیب آن با بتن، امکان ساخت سازههای بزرگ و مقاوم فراهم شد. از حدود ۶۰ سال پیش، الیاف نیز وارد عرصه شدند تا نقطه ضعف تردی بتن را کاهش دهند.» اما این به معنای جایگزینی الیاف با آرماتور نیست؛ بتن الیافی مزایای خاص خود را دارد اما نمیتواند جای بتن مسلح در سازههای عمده را بگیرد.
وی افزودند: الیاف در تمام حجم بتن پراکنده میشوند، در حالی که آرماتورها دقیقاً در مناطقی که بیشترین تنش کششی وجود دارد قرار میگیرند. این دقت موجب بهرهوری زیاد آرماتورها میشود که الیاف نمیتواند به همان شکل ارائه دهد. بنابراین استفاده از بتن الیافی محدود به کاربردهای خاص است که در آن مزایایی نسبت به بتن مسلح برجسته میشود.
علاوهبراین، دکتر باقری به ویژگیهای بتن خودتراکم اشاره کردند: بتن خودتراکم تنها در حالت تازه روانتر است، اما پس از سخت شدن، خواصش مشابه بتن معمولی است. وقتی الیاف به بتن اضافه میشود، کارایی بتن تازه کمی کاهش مییابد و برخی انواع الیاف فقط به مقدار محدودی قابل استفاده هستند. اثر اصلی الیاف در بتن سختشده ظاهر میشود و بیشتر در طراحی مقاطع اهمیت دارد تا در تکنولوژی بتن تازه. همچنین، ایشان نکتهای مهم را خاطرنشان کردند: مهندسین در آموزشهای کلاسیک معمولاً طراحی مقاطع با تسلیح الیافی را آموزش ندیدهاند، زیرا آییننامههای مربوط به آن تا حدود هفت تا ده سال پیش منتشر نشده بودند. خوشبختانه، با انتشار آییننامههای آمریکا، اروپا و مدلکدها از حدود سال ۲۰۱۵ میلادی، بستر قانونی و فنی برای استفاده گسترده از بتن الیافی فراهم شد.
الیاف؛ ناجی بتن یا رقیب آرماتور؟
بتن حاوی الیاف یکی از مصالح نوین و تخصصی است که مزایای خاص خود را در پروژههای عمرانی و صنعتی دارد، اما محدودیتهایی نیز در کاربرد آن وجود دارد. در مقاطع سازهای مانند تیرها، ستونها، دالها و دیوارهای برشی، جایگزینی آرماتور با الیاف بهصورت کامل غیرممکن است، زیرا آرماتورها بهطور دقیق در موقعیتهای مورد نظر قرار میگیرند و درصد آنها در مقطع قابل توجه است. در مقابل، الیاف بهصورت پراکنده در حجم بتن پخش میشوند و امکان تمرکز در نقاط خاص مقطع برای تحمل بارهای خمشی محدود است.
از کفسازی تا دیوار تونل؛ قلمرو واقعی بتن الیافی
با این حال، کاربرد الیاف در دالهای روی کف، به ویژه در کارخانهها و انبارها، بسیار مؤثر است. دالهای روی کف معمولاً بهطور اقتصادی بدون آرماتور طراحی میشوند و ترکهای ناشی از جمعشدگی بتن از طریق الیاف قابل کنترل هستند. استفاده از بتن الیافی در این دالها موجب حذف مرحله آرماتورگذاری، کاهش هزینهها و تسریع فرآیند اجرایی میشود. علاوهبر دالهای روی کف، قطعات پیشساخته تونلی نیز زمینه مناسبی برای استفاده از الیاف دارند، زیرا مقطع در این عناصر تحت فشار یکنواخت قرار دارد و الیاف میتوانند نقش آرماتور را در کنترل ترک و افزایش تحمل بار ایفا کنند. در پروژههایی مانند مترو تبریز و مترو مشهد، از این قابلیت استفاده شده است.
فولاد و پلیمر؛ کدام الیاف برندهاند؟
الیاف مورد استفاده در بتن میتوانند فولادی، پلیمری، سلولزی یا شیشهای باشند. الیاف فولادی به دلیل مدول الاستیسیته و مقاومت زیاد، بیشترین اثر را در افزایش طاقت خمشی بتن دارند، اما مستعد خوردگی هستند. در مقابل، الیاف پلیمری با مدول کمتر (۵ تا ۷ گیگاپاسکال) نسبت به فولاد (۲۰۰ گیگاپاسکال) توان مشابهی ندارند و برای عملکرد مشابه باید در درصدهای بیشتری استفاده شوند که گرانتر تمام میشود. الیاف طبیعی و شیشهای نیز گزینههایی برای کاربردهای خاص هستند، هرچند محدودیتهای اقتصادی و عملکردی دارند.
علاوهبراین، ابعاد و شکل الیاف نیز اهمیت زیادی دارند. نسبت طول به قطر الیاف باید به گونهای باشد که جذب انرژی کافی ایجاد کند. اگر طول خیلی کوتاه باشد، الیاف بهسرعت از بتن خارج میشوند و اثرات آن کاهش مییابد؛ اگر خیلی بلند باشد، تمرکز تنش ایجاد میشود و مکانیزم جذب انرژی مختل میشود. به همین دلیل الیاف ماکرو برای کاربردهای ساختاری و جذب انرژی مناسبتر از الیاف میکرو هستند.
آییننامهها؛ حلقه مفقوده توسعه بتن الیافی
دههها تحقیق آزمایشگاهی بدون آییننامههای طراحی، کاربرد عملی بتن الیافی را محدود کرده بود. اما از سال ۲۰۱۵ به بعد، اروپا و آمریکا نخستین آییننامههای طراحی را تدوین کردند. حالا نوبت ایران است که آییننامههای بومی را تهیه کند و این فناوری را در پروژههای ملی به کار گیرد.
از چالشهای اجرایی؛ تا آیندهای روشن
کاربرد بتن الیافی چالشهای خود را دارد. یکی از مسائل مهم، اطمینان از پخش یکنواخت الیاف در حجم بتن است، زیرا کیفیت عملکرد بتن سختشده به این پخش وابسته است. در درصدهای کم، اثرات محدود هستند و در درصدهای زیاد، کنترل اجرایی دشوار میشود. به همین دلیل، الیاف بهعنوان مکمل آرماتورها استفاده میشوند و نمیتوانند جایگزین کامل آنها شوند.
پژوهشهای آینده بر توسعه الیاف جدید مانند بازالت و پلیمرهای توانمند متمرکز خواهد بود. همچنین کاهش ردپای کربن، استفاده از مواد بازیافتی، بتنهای ژئوپلیمری و ورود هوش مصنوعی به طراحی مخلوطها، افقهای تازهای برای صنعت بتن ترسیم میکنند. بتن آینده، بتنی هوشمند، سبز و کارآمد خواهد بود.

